ચાણક્ય નીતિ – દ્વાદશોઽધ્યાયઃ

chanakya neethi chapter 12 in gujarati

સાનંદં સદનં સુતાસ્તુ સુધિયઃ કાંતા પ્રિયાલાપિની
ઇચ્છાપૂર્તિધનં સ્વયોષિતિ રતિઃ સ્વાજ્ઞાપરાઃ સેવકાઃ ।
આતિથ્યં શિવપૂજનં પ્રતિદિનં મિષ્ટાન્નપાનં ગૃહે
સાધોઃ સંગમુપાસતે ચ સતતં ધન્યો ગૃહસ્થાશ્રમઃ ॥ 01 ॥

આર્તેષુ વિપ્રેષુ દયાન્વિતશ્ચ
યચ્છ્રદ્ધયા સ્વલ્પમુપૈતિ દાનમ્ ।
અનંતપારમુપૈતિ રાજન્
યદ્દીયતે તન્ન લભેદ્દ્વિજેભ્યઃ ॥ 02 ॥

દાક્ષિણ્યં સ્વજને દયા પરજને શાઠ્યં સદા દુર્જને
પ્રીતિઃ સાધુજને સ્મયઃ ખલજને વિદ્વજ્જને ચાર્જવમ્ ।
શૌર્યં શત્રુજને ક્ષમા ગુરુજને નારીજને ધૂર્તતા
ઇત્થં યે પુરુષા કલાસુ કુશલાસ્તેષ્વેવ લોકસ્થિતિઃ ॥ 03 ॥

હસ્તૌ દાનવિવર્જિતૌ શ્રુતિપુટૌ સારસ્વતદ્રોહિણૌ
નેત્રે સાધુવિલોકનેન રહિતે પાદૌ ન તીર્થં ગતૌ ।
અન્યાયાર્જિતવિત્તપૂર્ણમુદરં ગર્વેણ તુંગં શિરો
રે રે જંબુક મુંચ મુંચ સહસા નીચં સુનિંદ્યં વપુઃ ॥ 04 ॥

યેષાં શ્રીમદ્યશોદાસુતપદકમલે નાસ્તિ ભક્તિર્નરાણાં
યેષામાભીરકન્યાપ્રિયગુણકથને નાનુરક્તા રસજ્ઞા ।
યેષાં શ્રીકૃષ્ણલીલાલલિતરસકથાસાદરૌ નૈવ કર્ણૌ
ધિક્ તાન્ ધિક્ તાન્ ધિગેતાન્ કથયતિ સતતં કીર્તનસ્થો મૃદંગઃ ॥ 05 ॥

પત્રં નૈવ યદા કરીલવિટપે દોષો વસંતસ્ય કિં
નોલૂકોઽપ્યવલોકતે યદિ દિવા સૂર્યસ્ય કિં દૂષણમ્ ।
વર્ષા નૈવ પતંતિ ચાતકમુખે મેઘસ્ય કિં દૂષણં
યત્પૂર્વં વિધિના લલાટલિખિતં તન્માર્જિતું કઃ ક્ષમઃ ॥ 06 ॥

સત્સંગાદ્ભવતિ હિ સાધુના ખલાનાં
સાધૂનાં ન હિ ખલસંગતઃ ખલત્વમ્ ।
આમોદં કુસુમભવં મૃદેવ ધત્તે
મૃદ્ગંધં નહિ કુસુમાનિ ધારયંતિ ॥ 07 ॥

સાધૂનાં દર્શનં પુણ્યં તીર્થભૂતા હિ સાધવઃ ।
કાલેન ફલતે તીર્થં સદ્યઃ સાધુસમાગમઃ ॥ 08 ॥

વિપ્રાસ્મિન્નગરે મહાન્કથય કસ્તાલદ્રુમાણાં ગણઃ
કો દાતા રજકો દદાતિ વસનં પ્રાતર્ગૃહીત્વા નિશિ ।
કો દક્ષઃ પરવિત્તદારહરણે સર્વોઽપિ દક્ષો જનઃ
કસ્માજ્જીવસિ હે સખે વિષકૃમિન્યાયેન જીવામ્યહમ્ ॥ 09 ॥

ન વિપ્રપાદોદકકર્દમાણિ
ન વેદશાસ્ત્રધ્વનિગર્જિતાનિ ।
સ્વાહાસ્વધાકારવિવર્જિતાનિ
શ્મશાનતુલ્યાનિ ગૃહાણિ તાનિ ॥ 10 ॥

સત્યં માતા પિતા જ્ઞાનં ધર્મો ભ્રાતા દયા સખા ।
શાંતિઃ પત્ની ક્ષમા પુત્રઃ ષડેતે મમ બાંધવાઃ ॥ 11 ॥

અનિત્યાનિ શરીરાણિ વિભવો નૈવ શાશ્વતઃ ।
નિત્યં સંનિહિતો મૃત્યુઃ કર્તવ્યો ધર્મસંગ્રહઃ ॥ 12 ॥

નિમંત્રોત્સવા વિપ્રા ગાવો નવતૃણોત્સવાઃ ।
પત્યુત્સાહયુતા ભાર્યા અહં કૃષ્ણચરણોત્સવઃ ॥ 13 ॥

માતૃવત્પરદારેષુ પરદ્રવ્યેષુ લોષ્ટ્રવત્ ।
આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યતિ સ પંડિતઃ ॥ 14 ॥

ધર્મે તત્પરતા મુખે મધુરતા દાને સમુત્સાહતા
મિત્રેઽવંચકતા ગુરૌ વિનયતા ચિત્તેઽતિમભીરતા ।
આચારે શુચિતા ગુણે રસિકતા શાસ્ત્રેષુ વિજ્ઞાનતા
રૂપે સુંદરતા શિવે ભજનતા ત્વય્યસ્તિ ભો રાઘવ ॥ 15 ॥

કાષ્ઠં કલ્પતરુઃ સુમેરુચલશ્ચિંતામણિઃ પ્રસ્તરઃ
સૂર્યાસ્તીવ્રકરઃ શશી ક્ષયકરઃ ક્ષારો હિ વારાં નિધિઃ ।
કામો નષ્ટતનુર્વલિર્દિતિસુતો નિત્યં પશુઃ કામગૌ-
ર્નૈતાંસ્તે તુલયામિ ભો રઘુપતે કસ્યોપમા દીયતે ॥ 16 ॥

વિદ્યા મિત્રં પ્રવાસે ચ ભાર્યા મિત્રં ગૃહેષુ ચ ।
વ્યાધિતસ્યૌષધં મિત્રં ધર્મો મિત્રં મૃતસ્ય ચ ॥ 17 ॥

વિનયં રાજપુત્રેભ્યઃ પંડિતેભ્યઃ સુભાષિતમ્ ।
અનૃતં દ્યૂતકારેભ્યઃ સ્ત્રીભ્યઃ શિક્ષેત કૈતવમ્ ॥ 18 ॥

અનાલોક્ય વ્યયં કર્તા અનાથઃ કલહપ્રિયઃ ।
આતુરઃ સર્વક્ષેત્રેષુ નરઃ શીઘ્રં વિનશ્યતિ ॥ 19 ॥

નાહારં ચિંતયેત્પ્રાજ્ઞો ધર્મમેકં હિ ચિંતયેત્ ।
આહારો હિ મનુષ્યાણાં જન્મના સહ જાયતે ॥ 20 ॥

ધનધાન્યપ્રયોગેષુ વિદ્યાસંગ્રહણે તથા ।
આહારે વ્યવહારે ચ ત્યક્તલજ્જઃ સુખી ભવેત્ ॥ 21 ॥

જલબિંદુનિપાતેન ક્રમશઃ પૂર્યતે ઘટઃ ।
સ હેતુઃ સર્વવિદ્યાનાં ધર્મસ્ય ચ ધનસ્ય ચ ॥ 22 ॥

વયસઃ પરિણામેઽપિ યઃ ખલઃ ખલ એવ સઃ ।
સંપક્વમપિ માધુર્યં નોપયાતીંદ્રવારુણમ્ ॥ 23 ॥

chanakya neethi chapter 12 in gujarati